Władysław I Łokietek (1305-1333)

Król ten, wsławiony zjednoczeniem Polski, był niezwykle nieustępliwy i waleczny. Dzięki jego determinacji większość ziem polskich ponownie uzyskało jednego władcę.

Władysław był pierwszym polskim monarchą, który koronował się nie w Gnieźnie, a w Krakowie.
Pochodził z linii kujawskiej Piastów – tej samej, która przez blisko wiek panowała nad Bydgoszczą.   

Łokietek ukrywający się pod Ojcowem - obraz Wojciecha Gersona

Przejście pod zarząd królewski księstw kujawskich

Nieprawne zdobycie Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków stało się zarzewiem poważnego konfliktu politycznego Polski z Zakonem Krzyżackim. Mimo fiaska rokowań, król Władysław Łokietek nie zamierzał podejmować działań zbrojnych, zdając sobie sprawę z militarnej przewagi zakonu.

Korzystając natomiast z dobrych stosunków z papiestwem zwrócił się z o rozstrzygnięcie sporu polsko-krzyżackiego przez sąd kościelny. Proces odbyty w l. 1320-21 w Inowrocławiu i Brześciu Kujawskim uznał w całości roszczenia polskie. Miał on jednak znaczenie wyłącznie moralne.  
Działania zbrojne zostały sprowokowane dość nieoczekiwanie w wyniku eskalacji konfliktu Łokietka z książętami mazowieckimi związanymi sojuszem z Krzyżakami.

Po zawarciu rozejmu w 1326 r. Władysław Łokietek przystąpił do porządkowania sytuacji na pograniczu polsko-krzyżackim. W tym celu przejął z rąk książąt bratanków pod osobisty zarząd księstwa kujawskie. Przemysł otrzymał odeń księstwo sieradzkie, a zarząd nad jego dotychczasowymi ziemiami: Inowrocławiem, Bydgoszczą i Wyszogrodem objął sam król Władysław. Zamiana ta nastąpiła między 10 VIII, a 1 X 1327 r. Odtąd ziemie całych Kujaw podlegały bezpośrednio władzy królewskiej (z wyjątkiem Kazimierza w swym księstwie gniewkowskim, który usiłował zachowywać neutralność).  


Wzmocnienie załóg wojskowych 

W bliżej nieokreślonym czasie doszło do znacznego wzmocnienia załogi Wyszogrodu. Warownia stykając się z granicą państwa zakonnego była doskonałym punktem wypadowym przeciw Krzyżakom. Szczególnym celem załogi Wyszogrodu były statki płynące Wisłą. Statki krzyżackie płynące z Torunia w dół rzeki, rycerze zatrzymywali i konfiskowali utrudniając w ten sposób komunikację wojskową i gospodarczą między ośrodkami krzyżackimi.W ten sposób Wyszogród (i Nakło) stał się ośrodkiem, z którego kierowano pewne działania zaczepne przeciw zakonowi, w przeciwieństwie do innych grodów pogranicza (np. Bydgoszczy), nastawionych wyłącznie obronnie.


I Wielka Wojna polsko-krzyżacka (1327-1333) 

Krzyżacy wzmocnieni przymierzem z Czechami oraz posiadając pretekst w postaci faktu spustoszenia Ziemi Chełmińskiej przez Łokietka w lutym 1329 r., przystąpili do zorganizowanych na dużą skalę działań zaczepnych.  Ich celem był tym razem podbój Ziemi Dobrzyńskiej i Kujaw.
W 1329 r. po opanowaniu Ziemi Dobrzyńskiej zaatakowali Włocławek (gdzie spalili katedrę w dzień Wielkanocy !), biskupi Raciąż, i Przedecz. Wiosną tego roku być może odbyła się także pierwsza wyprawa przeciw północnej części Kujaw.

Zagłada Wyszogrodu

Komtur Ziemi Chełmińskiej Otto von Luterberg z wojskiem napadł znienacka na Wyszogród. Załoga w sile 200 ludzi, liczna na owe czasy, ale mająca na sumieniu liczne zatargi z zakonem, broniła się do końca.
Rycerze otoczyli gród szczelnym kordonem, na miejscu zbili długie drabiny i machiny oblężnicze. Jedne z nich służyły do strzelania, inne do kruszenia umocnień. Rzucano z nich kamienie oraz ogromne naczynia płonącego łuczywa i smoły. Najeźdźcy nie wzywali obrońców do poddania, a ci nie liczyli na litość. Kilka ataków załamało się.
Krzyżaccy kronikarze zanotowali uwagi o wielkiej odwadze obrońców oraz poważnych stratach, jakie zadali atakującym. Jednak bez pomocy z zewnątrz wyszogrodzianie nie mieli żadnych szans. 

12 maja 1330 r. słabnący w wyniku strat i głodu obrońcy nie byli w stanie odeprzeć kolejnego ataku. Krzyżacy wdarli się do grodu, wymordowali załogę, a gród uznawany przez nich za gniazdo rozbójnicze - doszczętnie zburzyli i spalili.

Mieszkańcom pozostałym przy życiu natomiast zakazali odbudowy grodu, oraz nakazali przenieść się na inne miejsce, nieco na północ w miejsce dzisiejszego Fordonu.
Wg interpretacji niektórych historyków oblężenie trwało 4 dni. Na koniec Krzyżakom udało się podłożyć ogień pod twierdzę. W płomieniach zginęli obrońcy oraz złożone przez okolicznych ziemian skarby.

W kronikach krzyżackich istnieje pewna nieścisłość odnośnie daty zdobycia Wyszogrodu. O ile w kronice Duisburga spalenie Wyszogrodu określa się na lato 1329 r., to bardziej wiarygodna kronika Annalisty toruńskiego wskazuje konkretną datę 12 maja 1330 r. Ta ostatnia data jest powszechnie przyjęta w najnowszej literaturze.
Spośród elity wyszogrodzian, niektórzy jednak przeżyli oblężenie i świadczyli później na procesie warszawskim w 1339 r. (np. podczaszy wyszogrodzki Jaśko z Kościelca).


Pierwsza okupacja krzyżacka Bydgoszczy 

Następnie najeźdźcy zorganizowali nową wyprawę rozpoczętą latem. Złupili podczas niej Raciążek (po raz drugi od 1329 r.), podeszli pod Brześć Kujawski i Radziejów. Ostatnim wydarzeniem było spalenie Nakła 17 VII 1330 r. (gród spalony razem z załogą), skąd wojska krzyżackie ruszyły do ziemi chełmińskiej zajmując po drodze Bydgoszcz, mordując załogę i niszcząc gród.

Kasztelan bydgoski uszedł z życiem z oblężenia, gdyż później zanotowano, iż brał udział w obronie Brześcia. Zginął natomiast ksiądz, który bronił atakowanej twierdzy – być może miejscowy rezydent świątyni pw. św. Idziego.Ziemia bydgosko-wyszogrodzka oraz Włocławek znalazły się pod okupacją krzyżacką.

Po wyprawie odwetowej Władysława Łokietka, podczas której próbował odzyskać Ziemię Dobrzyńską i pustoszył Ziemię Chełmińską (wrzesień 1330), zawarto 18 października 1330 rozejm. Wśród warunków rozejmu znalazł się ustęp o zwróceniu Łokietkowi podbitej Bydgoszczy i Wyszogrodu. Niestety odzyskanie północnych Kujaw trwało tylko do czerwca przyszłego roku, kiedy to rozejm się skończył.


Władysław Łokietek zawierający układy z Krzyżakami w Brześciu Kujawskim - obraz Jana Matejki


Okrucieństwa krzyżackie 

Z zeznań świadków w późniejszych procesach można wywnioskować jak okrutnie wojowali Krzyżacy.
Bracia zakonni nie szczędzili kościołów, wdzierali się do nich nawet podczas nabożeństw i na oczach księży mordowali wiernych, gwałcili kobiety, rabowali mienie, puszczali z dymem zabudowania.
Najazdy i zniszczenia trwały w kilku nawrotach począwszy od 1329 r. Pozostałe i odbudowane po poprzednich pożogach zabudowania były sukcesywnie niszczone podczas następnych wypraw krzyżackich, majątek kradziony, a ludzie zabijani bez względu na płeć, czy wiek.

Od ludzi majętnych brano zakładników w celu wymuszenia zakupu, bądź poddania się kolejnych gniazd oporu. Powszechnie stosowane były też praktyki palenia ludzi żywcem w zabudowaniach, oraz odzierania z szat niewiast w kościołach. Zwykle zabierano wszystko, co miało jakąkolwiek wartość: szaty, ozdoby, konie, bydło, kosztowności, naczynia zwykłe i sakralne, po czym rozszabrowane zabudowania palono. Łupy wysyłano podwodami do Ziemi Chełmińskiej (zwykle do Torunia).   


Apostolstwo krzyżackie - obraz Wojciecha Kossaka

Krzyżacy zwykle nakazywali opuszczanie zdobytych, położonych strategicznie grodów z zakazem ich odbudowy oraz żądali płacenia sobie podatków należnych prawowitej władzy. W tym kontekście nie dziwi opuszczenie zniszczonego Wyszogrodu pod groźbą kary śmierci przez ocalałą z rzezi ludność. Być może w tym należy szukać zaczątku późniejszego utrwalenia zmiany osadniczej, jaka nastąpiła w przypadku Wyszogrodu-Fordonu. 

Zdobywca i niszczyciel Wyszogrodu i Bydgoszczy – komtur Ziemi Chełmińskiej Otto von Luterberg był głównym dowódcą wojsk zakonnych podczas kampanii wojennych w latach 1330-1332. Pod Płowcami przyszedł z pomocą osaczonym oddziałom krzyżackim, w wyniku czego ta słynna bitwa pozostała nierozstrzygnięta. Po bitwie rozkazał wymordować polskich jeńców. W opisach zniszczeń poczynionych w Wielkopolsce w 1331 r. został opisany jako człowiek „już stary z wielką brodą”. Przyzwalając na rabunek i totalną pożogę Gniezna 31 VII 1331 r. zadbał o to, aby przypadkiem nie spłonęły: katedra oraz zabudowania franciszkanów i nie stały się pretekstem do klątwy kościelnej... Nie przeszkadzało mu natomiast palenie „zwykłych” domów.    

Druga okupacja krzyżacka

Z wypadków, które wkrótce nastąpiły można wnioskować, że dotychczasowe działania stanowiły zaledwie wstęp do właściwej wojny o Kujawy przygotowywanej przez Krzyżaków w porozumieniu z królem Czech Janem Luksemburskim.  

Jeszcze przed rozpoczęciem działań uzgodnionych z Czechami, Krzyżacy rozpoczęli w lipcu 1331 r. dwie wyprawy na własną rękę. Miały one na celu zaskoczenie i sterroryzowanie ludności polskiej oraz zniszczenie szerokich połaci kraju. Jedna z nich, 22 lipca miała początek w Wyszogrodzie. Tutaj bowiem siły krzyżackie pod wodzą Dietricha von Altenburga przekroczyły utartym szlakiem Wisłę udając się w głąb kraju. 22 VII 1331 r. najeźdźcy zdobyli ponownie Bydgoszcz, następnie zaatakowali Inowrocław i wkroczyli do Wielkopolski paląc 41 wsi i miast, skąd wycofali się do Torunia.
Co ciekawe, w kronikach nie odnotowano zdobycia Wyszogrodu. Widocznie nie został on wtedy obsadzony przez załogę polską z powodu zniszczeń. 

We wrześniu 1331 r. kolejna ok. 7-tysięczna armia krzyżacka wyruszyła z Torunia pustosząc ziemię sieradzką Wielkopolskę, paląc m.in. 16 kościołów. Pod Kaliszem najeźdźcy nie doczekali się jednak połączenia z wojskami Jana Luksemburskiego i rozpoczęli marsz na północ. 
27 września 1331 roku pod Radziejowem i Płowcami doszło do walnej bitwy wojsk Łokietka armią krzyżacką, w wyniku której wojska zakonne poniosły duże straty. Straż tylna wojsk zakonnych została rozgromiona, natomiast starcie z głównymi siłami Ottona von Luterberga nie przyniosło rozstrzygnięcia.

Wynik bitwy nie zmienił niekorzystnego dla Polski położenia strategicznego, ale był ważnym przyczynkiem do złamania legendy „niezwyciężoności” wojsk krzyżackich.
Odtąd Bydgoszcz i zniszczony już Wyszogród były okupowane przez Krzyżaków. Opanowane ziemie Krzyżacy zamierzali na stałe podporządkować ustanawiając m.in. komturstwa.

Wiosną 1332 r. nastąpił nowy atak krzyżacki na południowe Kujawy, po czym cała prowincja znalazła się w rękach Krzyżaków. Latem 1332 r., w trakcie wyprawy odwetowej Łokietka zawarto rozejm, który obowiązywał do wiosny 1333 r. Tymczasem 2 marca 1333 r. zmarł Władysław Łokietek

Grodzisko Wyszogród 

Doszczętnie zniszczony przez Krzyżaków Wyszogród nie został już odbudowany. Pilnowali tego sami najeźdźcy, do czasu dopóki okupowali tę ziemię. W ten sposób przyczynili się mimo woli do wzmocnienia Bydgoszczy, która odtąd zaczęła odgrywać rolę czołowego ośrodka miejsko-obronnego w tym rejonie.

Wyszogród zaś pozostał grodziskiem, w którym dzisiaj wyraźnie można wyróżnić ziemne wały i fosy. Obecnie pozostała tylko jedna piąta dawnego obszaru grodziska, resztę zabrała Wisła (odkryto podczas wykopalisk, że już w średniowieczu gród graniczył z obrywem wiślanym).
Nadal można wyróżnić dwie części grodu:
- wschodnią wyższą część (z krzyżem), która od połowy XIII w.  była wydzielonym miejscem warowni wojskowej i siedzibą władz administracyjnych (kasztelan, książę) oraz
- zachodnią rzemieślniczo-gospodarczą.

Co ciekawe, w południowej części grodziska, które niestety zabrała Wisła stał murowany budynek obronny („stubella”).  


Widok lotniczy grodziska Wyszogród. Większa część grodu została rozmyta przez Wisłę.
Niewątpliwie atrakcyjności grodzisku dodaje położenie na wysokiej, 20 metrowej skarpie nad zachodnią kulminacją biegu Wisły. 

Podczas badań archeologicznych prowadzonych od 1886 r. (największe wykonano w latach 1958-60) odkryto bardzo bogaty materiał: ponad 600 zabytków, w tym 35 tys. fragmentów ceramiki, kilkanaście tys. kości zwierząt.
Z zabytków na szczególną uwagę zasługują te, które związane są z uzbrojeniem. Odkryto ok. 60 grotów strzał i bełtów do kusz, 3 ostrogi żelazne, 3 wędzidła, 4 podkowy i kilka ich fragmentów. Znaleziono także igły, szydła i grzebienie kościane, przęśliki gliniane, z różowego łupku i z bursztynu oraz kilka łyżew kościanych.
Stwierdzono także półfabrykaty z rogu i kości będące dowodem miejscowej produkcji rzemieślniczej.
Niezwykle ciekawym odkryciem jest miecz, datowany na XII wiek, znaleziony 100 m od grodziska. 

Znaleziska broni w Wyszogrodzie podczas wykopalisk w latach 1958-1960.
1-5, 7-11 – groty bełtów
6 – kółko od kolczugi
12, 13 – groty strzał
14 – kółko od wędzidła
15, 16 – przedmioty brązowe
17 – miecz z pocz. XII w.
18, 19 – łyżwy kościane
Źródło: L.J. Rauhut, C. Potemski „Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na grodzisku Wyszogród w Fordonie pow. Bydgoszcz w r. 1959”. Wiadomości Archeologiczne. t. XXVII/3, 1962