|
Kazimierz III Wielki (1333-1370)  Król ten – najwyżej oceniony w historii Polski - zapisał się w historii Bydgoszczy przede wszystkim jako ten, który wyniósł Bydgoszcz na wyższy poziom rozwoju poprzez nadanie bydgoskiemu „castrum” praw miejskich.
Decyzje Kazimierza były dla Bydgoszczy decydujące dla jej przyszłości, aż po dzień dzisiejszy.
Należy jednak zaznaczyć, że król Kazimierz nie był założycielem Bydgoszczy jako osady, czy też jako ośrodka administracyjnego.
Był budowniczym zamku, założycielem miasta, człowiekiem, który stworzył podwaliny przyszłej świetności Bydgoszczy.
Spośród miast założonych przez króla, Bydgoszczy powiodło się najlepiej - jest obecnie największym z nich.
Kazimierz Wielki i Żydzi - obraz Wojciecha Gersona.
Król Kazimierz nie prowadził wojen, a dwukrotnie powiększył terytorium królestwa, powiększył dochody, ukrócił rozboje, spisał prawa, założył uniwersytet, zbudował kilkadziesiąt zamków obronnych i blisko 100 miast, popierał osadnictwo, w tym żydowskie.
Władca biorąc pod uwagę położenie Bydgoszczy, która była do pewnego stopnia kluczem do panowania polskiego na północno-zachodnich kresach Korony, postanowił wykorzystać nowe miasto dla wzmocnienia władzy polskiej nie tylko pod względem strategicznym, ale i gospodarczym.
Miasto już uprzednio było siedzibą kasztelana zwanego podwojewodą (vicepalatinus) zachodniokujawskim, wobec czego posiadało już od ponad wieku pewne znaczenie administracyjne. W obliczu zniszczenia Wyszogrodu, który jeszcze w 1330 r. był ośrodkiem równorzędnym, Bydgoszcz pozostała bez konkurencji – skazana na odgrywanie roli większej, niż na początku swego istnienia. Gród zresztą już wcześniej w dokumentach nazywany był mianem „oppidum”, czyli miasta.
Co ciekawe, możliwe, że budowę zamku król zlecił jeszcze przed lokacją miasta. Za początek budowy warowni wymienia się najczęściej rok 1337 – czas wyłączenia ziemi bydgoskiej z okupacji krzyżackiej.W 1346 r. kiedy nastąpiła lokacja, zamek – określony ”castrum”, w którym rezydował burgrabia był już częściowo użytkowany.
Lokalizacja zamku bydgoskiego zbudowanego na wałach grodu - oprac. Robert Grochowski
Stan grodu bydgoskiego
Lata 1331-1337 stanowiły okres okupacji krzyżackiej Bydgoszczy. Gród został spalony i zniszczony, chociaż w przeciwieństwie do sąsiedniego Wyszogrodu jego dezintegracja wydawała się odwracalna. Bydgoski kościół p.w. św. Idziego znajdował się w ruinie, jeśli wierzyć kronice Wojciecha Łochowskiego z XVII w. Po zwrocie ziem przez Krzyżaków wiosną 1337 r. zarząd sprawowali tymczasowo starostowie wielkopolscy.
Bydgoszcz w hierarchii ośrodków w przededniu lokacji
W 1339 r. w aktach procesu polsko-krzyżackiego określono Bydgoszcz jako miasto (oppidium) razem z innymi miastami lokacyjnymi, a więc już przed wojną Polski z zakonem krzyżackim musiał istnieć w pobliżu grodu ośrodek o charakterze miejskim, chociaż nie mający odpowiednich praw. Źródło to szereguje miejscowości według ważności.
Wydaje się więc, że pod względem znaczenia gospodarczego Bydgoszcz nie dorównywała jeszcze wówczas sąsiedniemu Wyszogrodowi (również „oppidium”), który został w tym źródle wymieniony na trzecim miejscu, za Brześciem Kujawskim i Inowrocławiem (oba miasta lokowane na prawie niemieckim jeszcze w XIII w.). Bydgoszcz wyprzedzały także Strzelno, Radziejów, Kruszwica i Przypust, natomiast po Bydgoszczy wymieniono jeszcze Solec Kujawski, Służewo, Raciążek, Kowal i Gniewkowo, z których kilka było miastami lokacyjnymi z XIII w.
Akt lokacyjny dla Królewca - Bydgoszczy19 kwietnia 1346 r., Kazimierz Wielki przebywając podczas Wielkanocy w rodzinnym Brześciu Kujawskim, wystawił akt lokacyjny dla Bydgoszczy. Miasto miało powstać na opuszczonej (być może na skutek zniszczeń podczas działań wojennych w l. 1329-31) równinie obok zamku. Bydgoszcz miała być z jednej strony ośrodkiem handlowym, będącym przeciwwagą dla znajdujących się pod władzą krzyżacką miast pomorskich, a z drugiej - warownią, strzegącą granicy państwa z zakonem.
 Lokacja miasta miała zapewnić zamkowi bydgoskiemu zaplecze gospodarcze, a sprzężony militarnie z miastem gród stawał się średniowieczną twierdzą królestwa. Przywilej lokacyjny został założony na prawie magdeburskim na wzór Inowrocławia.
Bydgoszcz była szóstym miastem Kujaw (Brześć Kuj 1250, Radziejów 1252, Włocławek 1255, Raciążek 1317, Solec 1325) ulokowanym wg tego schematu.
Król w akcie lokacyjnym zawarł szereg praw i przywilejów, z których Bydgoszcz mogła skorzystać. O tym, ile z tego wyniesie, miała decydować inwencja i aktywność mieszkańców ówczesnych i przyszłych.
Zasadźcami miasta zostali dwaj Niemcy, prawdopodobnie mieszczanie z Turyngii lub z napływowi ślązacy zmierzający do Prus Zakonnych (Chełmna): Jan Kiesselhuth i jego brat Konrad. Król do wspólnego interesu wnosił ziemie na zachód od zamku i wspomniane przywileje, a dwaj wspólnicy mieli sprowadzić osadników.
Jakie były dalsze dzieje wójtów bydgoskich ?
Po 18 latach wójtami zostali Hemplowie, a następnie przedstawiciele rodziny Sansät, aż w l. 1403-08 wójtostwo wykupił król Władysław Jagiełło na rzecz starosty bydgoskiego.
Co było szczególne w lokacji Kazimierza Wielkiego ?
· król mimo że założył w Polsce wiele miast, na terenie Kujaw dokonał tylko niewielu lokacji (Bydgoszcz, Przedecz)
· Bydgoszcz uzyskała walory obronne.
Król wzniósł zamek jako jeden z węzłów umocnień na linii Noteci (Wieluń, Nakło, Bydgoszcz, Kamień, Międzyrzecz). Był to jeden z 35 zamków polskich w tamtych czasach, lecz niepodobny do innych.
Został zbudowany na podobieństwo trójskrzydłowych zamków krzyżackich (np. w Kętrzynie, Morągu, Węgorzewie).
Zamek strzegł drogi z krzyżackiego Pomorza w głąb państwa polskiego. Jego najbliższym „wrogim” odpowiednikiem był zamek krzyżacki w Świeciu.
Gdyby nie nieszczęsne wysadzenie zamku w 1656 r., byłby to kluczowy zabytek bydgoski, położony na wyspie.
· Bydgoszcz otrzymała aktem lokacyjnym bardzo rozległe miejskie posiadłości ziemskie (patrymonium) - ok. 100 km2 obszar pól, łąk, lasów, dostęp do jeziora jezuickiego i rzeki Brdy – większe, niż jakiekolwiek miasto kazimierzowskie (poza Wschową).
Bogactwo uposażenia nowego miasta wynika jak się wydaje z zamierzeń króla dotyczących aktywizacji tego terenu pogranicznego, zniszczonego niemal doszczętnie przez Krzyżaków. Obszary tego typu zawsze otrzymywały szersze uprawnienia gospodarcze i przywileje w stosunku do innych ośrodków, położonych w bardziej „atrakcyjnych” i bezpiecznych dla osadników miejscach.
· nazwa Królewiec (Kunigesburg) - Kazimierz Wielki podkreślił, że jest to miasto królewskie i kazimierzowskie, świadectwo osobistego zaangażowania władcy. Nazwa „Miasto Króla” miała ponadto odróżniać Bydgoszcz od sąsiednich, starszych miast, założonych przez zakon krzyżacki. Być może ostatni Piast chciał zapewnić Bydgoszczy pozycję szczególną i chciał chronić ją przed konkurencją.
· przywileje nadane miastu były tak rozległe, że z niektórych z nich Bydgoszcz skorzystała dopiero dużo później, np za panowania Wazów.
Miasto uzyskało prawo prowadzenia handlu spławnego, co wkrótce stało się podstawowym źródłem egzystencji, a nawet bogactwa miasta, prawo użytkowania młynów, które przynosiło duże dochody, prawo posiadania łaźni, prawo założenia szkół w mieście, prawo bicia monety, co zostało urzeczywistnione w 1594 r. i inne
Patrymonium miejskie Bydgoszczy nadane przez Kazimierza Wielkiego
Nazwa miasta
 Nazwa miasta, podobnie jak dzieje się powszechnie, przyjęła się nie według pomysłu króla, lecz od nazwy starodawnego grodu, który zniknął pod fundamentami zamku. Jego mieszkańcy byli pierwszymi bydgoskimi mieszczanami.Ówcześnie na pieczęciach miejskich nazwy miasta brzmiały: Bidgosce, Bromburien, Bydgosh.
Obecnie uznaje się, że dwie nazwy miasta: polska Bydgoszcz i niemiecka Bromberg są równie stare. Nazwa polska Bydgoszcz jest ewolucją nazwy grodu władcy słowiańskiego Bydgosta. Nazwa ewoluowała następująco: Bidgoscia, Bidgostia, Bydgoscza, Bydgoszcza, Bydgoszcz.
Natomiast nazwa germańska Bromberg pochodzi od nazwy rzeki Brdy, którą po niemiecku nazywano Brahe oraz zamku (Burg), potem zamienionej na górę (Berg). Ewolucja niemieckiej nazwy brzmiała zatem: Braburg, Brahenburg, Bromberg.
Pobyty króla w Bydgoszczy
 Kazimierz Wielki kilkakrotnie przebywał w Królewcu-Bydgoszczy. Jego odwiedziny związane były z wizytacją budowy zamku oraz przejazdu przy okazji różnych wydarzeń.
Król przejawiał znaczną aktywność w celu niedopuszczenia do powstania na północnym pograniczu pustki osadniczej oraz odsunięcia Zakonu jak najdalej na północ.
Częste wizyty monarchy na Kujawach przyniosły konkretne efekty w postaci wytyczonej ostatecznie w 1349 roku granicy polsko - krzyżackiej, która została ustalona z korzyścią dla strony polskiej, gdyż odsuwała znacznie Zakon od Brdy, porównując ją z krzyżackimi nabytkami z roku 1309.
21 września 1345 roku król złożył wizytę w Bydgoszczy, co w świetle późniejszej lokacji należy traktować jako przeprowadzenie swego rodzaju wizji lokalnej przed planowanym nadaniem praw miejskich.
Wiosną 1346 roku Kazimierz Wielki wybrał się na trzymiesięczną wizytację po Wielkopolsce i Kujawach, podczas której Bydgoszczy nie odwiedził. Jednakże właśnie wtedy, 19 kwietnia 1346 roku król Kazimierz Wielki wydał akt lokacyjny dla Bydgoszczy – Królewca.
Pieczęć mniejsza Kazimierza Wielkiego z inicjałem królewskim literą "K", 1356 rok
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, http://www.bydgoszcz.ap.gov.pl/
27 września 1347 r. król pojawił się jednak w Bydgoszczy, wydając w mieście dokument z procesu sądowego przyznającego wieś Mąkowarsko klasztorowi cystersów w Koronowie. Wizyta była okazją do sprawdzenia, jak zasadźcy radzą sobie z założeniem miasta i czy proces ten przebiega pomyślnie.
Jedna z kolejnych wizyt w nowym królewskim mieście odbyła się 14 czerwca 1349 r. podczas podroży do Trzęsacza, gdzie wyznaczano szczegółowo granicę polsko-krzyżacką.
Ostatnia wizyta przypada na 30 stycznia 1370 r., niedługo przed śmiercią króla. Podczas dorocznego objazdu pogranicza władca zlustrował zamek i rozwijające się pomyślnie w jego „cieniu” miasto. Nie jest wykluczone, że król odbył znacznie więcej wizyt w Bydgoszczy, w związku ze swoimi dorocznymi objazdami Kujaw, aczkolwiek nie zachowały się dokumenty pisane na ten temat.
W 1362 r. w dokumentach króla pojawiła się nazwa ziemia bydgoska (terra Bidgistiensi) i odtąd pojawiała się coraz częściej. Świadczy to o tym, że Bydgoszcz zaczęła być postrzegana jako ośrodek o coraz większym znaczeniu - regionalnym w dzisiejszym rozumieniu.
Administracja
 W 1347 r. po odzyskaniu Kujaw z Bydgoszczą, król mianował nowym bydgoskim kasztelanem Macieja z rodu Leszczyców. Prawdopodobnie po nim właśnie pochodzi herb Leszczyc w godle miasta Bydgoszczy, którą przedstawia pieczęć z 1362 r.
Król zlikwidował również urząd kasztelana wyszogrodzkiego, a dawną kasztelanię wyszogrodzką przyłączył do bydgoskiej.
Później w królewskiej części Kujaw władzę w imieniu monarchy sprawowali starostowie. Oprócz starostów inowrocławskiego (gniewkowskiego) i kujawskiego (brzeskiego) w 1364 r. pojawił się starosta bydgoski Mszczuj (1364-68).
Za czasów Kazmierza Wielkiego nastąpił więc decydujący awans Bydgoszczy. Powstało nie tylko miasto, ale również nowoczesna na owe czasy warownia obronna oraz stworzone zostały warunki do szybkiego rozwoju gospodarczego, bazującego przede wszystkim na handlu. Wypadki historyczne, które sprowokowali krzyżacy, pozbawiły Bydgoszcz konkurencji (w postaci Wyszogrodu) oraz pozwoliły na przyznanie jej większego, niż kiedykolwiek przedtem obszaru podlegającego władzy lokalnej (starostwa - powiatu). Proces miastotwórczy miał skutki dalekosiężne i nieodwracalne, co odczuwamy aż do dzisiaj.
Bydgoszcz w XIV wieku
Plany Kazimierza Wielkiego dotyczące Bydgoszczy powiodły się. Bydgoszcz leżąca w bardzo dogodnym punkcie, zaczęła się stopniowo rozwijać i przynosić dochody kupcom, założycielom, a przede wszystkim królowi.
Miasto w XIV wieku było placem budowy. Jako obszar rozbudowy król wyznaczył ok. 8,5-hektarowy półwysep na zachód od zamku.
Wytyczony Rynek nie był jeszcze utwardzony (wybrukowany), a Ratusz i domy wznoszono z drewna. Jedyną budowlą murowaną był zamek i prawdopodobnie kościół św. Idziego. W każdym razie świątynia ta została odnowiona w 1537 r.
Z uwagi na to, że kościół p.w. św. Idziego znajdował się na przedmieściu, rozpoczęto budowę miejskiego kościoła parafialnego w miejscu dzisiejszej katedry z nadaniem mu odpowiednio okazałej formy architektonicznej. Ok. 1364 r. świątynia p.w. św. Marcina - prawdopodobnie murowana - była gotowa. Razem z kościołem powstawała szkoła parafialna.
Relikt pierwszej miejskiej świątyni - dolna partia północnej ściany katedry (wg L. Łbika - Kronika Bydgoska tom specjalny 1999)
Pierwotne umocnienia obronne miały postać palisady, zbudowanej z solidnych pali drewnianych, wbitych pionowo w ziemię. Otaczały one całą, najbardziej narażoną na atak nieprzyjaciela południową stronę miasta. Być może wykopano wtedy fosę od strony południowej, przez co półwysep, na którym znajdowało się miasto, zamienił się w wyspę. Fosa miała szerokość około 15 m, a zasilana była wodami Brdy Młynówki i połączona z Brdą Zamkową (dziś nie istnieje).
Młyny zbożowe i tartak, zlokalizowano na Okolu na zachód od miasta, czyli dzisiejszej Wyspie Młyńskiej.
Dominującą nad miastem budowlą był murowany zamek z czterema wieżami (3 narożne+bramna) i podwójnym opasaniem fosą. Według ówczesnych standardów była to okazała budowla obronna.
Zamek bydgoski na planie ulic
Źródło: R. Grochowski "Zamek bydgoski". Kronika Bydgoska XXVII.
Pobliskie puszcze, sięgające – jak pisali kronikarze 4 i więcej mil dookoła (1 mila = 8 km) „gdzie obfitość dzikiej zwierzyny”, zwano Bydgoskim Borami Królewskimi. Od tej nazwy pochodzi dzisiejsza Puszcza Bydgoska.
Świetliste dąbrowy niegdyś częściej występowały na terenie Puszczy Bydgoskiej.
Na zdjęciu obraz z rezerwatu "Dziki Ostrów" nieopodal jeziora Jezuickiego.
Pierwsze budowle hydrotechniczne Co ciekawe, już w tym czasie podobny do dzisiejszego kształt uzyskała forma spiętrzenia układu rzecznego w obrębie Wyspy Młyńskiej, wtedy zwanej Okolem.
Ma to związek z najstarszymi młynami królewskimi, które pobudowano przed 1400 r. Znajdowały się one naprzeciw kościoła farnego. Wiek później (1541 r.) w tym miejscu znajdowały się wielkie, napędzane pięcioma kołami młyny starościńskie oraz młyn tartak, tzw piła. Poza młynami zbożowymi zbudowano w Bydgoszczy też i młyny słodowe i sukiennicze tzw. folusze do gładzenia sukna i płócien oraz folusze szewskie do gładzenia skór i do mielenia kory - środka nieodzownego do garbowania skór.
Siła napędowa wody była od początku szeroko wykorzystywana w Bydgoszczy, a rzeka Brda stała się podstawowym czynnikiem miastotwórczym.
Spiętrzenie rzeki o kilka metrów, aby uzyskać siłę napędową na koła młyńskie, wymusiło wtedy wykonanie nowego przekopu kanału spławnego w miejscu dzisiejszego głównego nurtu Brdy, w zakolu przy operze. Tędy spławiano towary z góry rzeki, zwłaszcza drewno.
Natomiast lokalizacja jazu młyńskiego (farnego) trwa do dziś, zaś pierwsza śluza na spław tratew drzewa i barek znajdowała się przy klasztorze karmelitów.
Podpiętrzenie Brdy Młynówki sprzyjało utrudnieniu dostępu do miasta od zachodu, a także umożliwiło zasilanie fosy pod murami miasta. Kanał spławny wraz ze śluzą był czynny przez kilka wieków aż do jego likwidacji podczas przebudowy zakola Brdy przez władze pruskie (plan geodety Heermana 1789 r.)
Tak więc już w XIV wieku, Bydgoszcz posiadała budowle hydrotechniczne i pierwsze kanały (przekop Brdy, fosa miejska). 
Cieki wodne opasujące miasto, zamek i wyspę królewską.
Źródło: Licznerski Alfons. O dawnych wodnych młynach bydgoskich. In. Kalendarz Bydgoski 1974.
W 2006 r. bydgoszczanie wystawili pomnik królowi Kazimierzowi Wielkiemu...
|
Historia